خزر ویژه بندرانزلی – لیــلا مســروری :

نشانه آلایندگی همیشه بوی زننده تعفن و چرک و سیاهی  نیست، نشانه آلودگی شاید ترکیبی از سبز مخملی و یاسی باشد مثل سنبل آبی! اما این « نشانه» تهدید است ، تهدید اصلی تمرد رفتارانسانی از الگوی طبیعت است ! تهدید اصلی آن دستی است که گیاهی غیر بومی را از موطن اصلی آن ، به سبب منافع لحظه ای، وارد اقلیمی دیگر می کند! تهدید اصلی ، اغماض مسئول قرنطیه نباتی است که در مبادی گمرکی ، موجود زنده ای مثل یک گیاه زیبا را به هیچ می گیرد و بعد ما می ماندیم و روزی حوالی سال نود که سنبل آبی از تالاب «عینک» رشت گزارش شد و امروزی که  تالاب ملاسرا و انزلی تا اکثر رودها و مصبها و آب بندانهای غرب و شرق گیلان درگیرند و ما می مانیم کشوری که در عین ورشکستگی آبی ، منابع آبی گیلانِ مثلا پربارانش را سنبل آبی، با قوتی 13 برابر شدت تبخیر، تهدید می کند . بماند که ابتلا به آن از استانهای دیگر نیز گزارش شده و این لیست هر روز طولانی تر می شود.

بودجه ؛ بودن یا نبودن

وقتی به همت کنشگران محیط زیست گیلان موضوع سنبل آبی برجسته و در رسانه ها درج می شد .وقتی دائم هشدار بر مسئله تکثیر و خرید و فروش این گیاه داده می شد و البته گوش شنوایی نبود ؛ سرانجام ستاد احیای تالاب موضوع سنبل آبی را وارد دستور کار کرد. در سال نود و پنج مدیرکل حفاظت محیط زیست گیلان اعلام کرد:« استانداری گیلان و ستاد احیای تالاب انزلی نیز بودجه‌ای بالغ بر 650میلیون تومان برای این امر اختصاص داده است که 200میلیون تومان صرف فعالیت‌های پژوهشی و مابقی در جهت مبارزه مکانیکی مداوم هزینه می‌شود.» آن زمان هنوز به شدت اکنون شرایط انقباضی ریالی را نداشتیم ولی بحث چگونگی محقق شدن بودجه مطرح بود ، موضوعی که گویی پای ثابت همه امور ماست! البته با گشایش سرفصل سنبل آبی در پدافند غیرعامل  استان ، امید دوستداران محیط زیست فزونی گرفت ولیکن حالا گشایش این گره، به دندان رسیده است!

تحقیقات به کجا رسیده!؟

یکی از مراجع ذیصلاح درگیر با این موضوع ، پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی ایران است که در جوار تالاب ِ بدحال انزلی است.

رییس این پژوهشکده در گفتگو با خزر در پاسخ به اینکه در چند سال گذشته پژوهشهای این مرکز به چه نتیجه ای رسیده ، گفت: این مرکز طرح پژوهشی « بررسی پراکنش ، بوم شناسی و روش های کنترل گیاه سنبل آبی در تالاب انزلی » را با همکاری مجریانی از سایر موسسات همچون مرکز تحقیقات منابع طبیعی استان گیلان و موسسه گیاه پزشکی کشور در قالب پنج پروژه به مرحله اجرا درآورد.

علیرضا ولی پور اشاره کرد : عملکرد و پیشرفت پروژه های مذکور در جلسات متعددی در سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان گیلان ، اداره کل حفاظت محیط زیست ، سازمان حفاظت محیط زیست و پژوهشکده آبزی پروری  آبهای داخلی مورد بررسی قرار گرفت و توصیه های لازم ارائه شد.

وی تاکید کرد: اگرچه نتایج حاصل از مبارزه بیولوژیک با حشرات و بیماریهای قارچی مثبت بود، اما به واسطه خسارتهایی که به محصولات کشاورزی محلی و درختان بومی وارد می سازند، توصیه نشد. در حال حاضر مبارزه مکانیکی و شیمیایی مورد تایید است که در قالب یک برنامه اجرایی به اداره کل حفاظت محیط زیست ارائه شده است.

وی تشریح کرد: برنامه اجرایی شامل زیربرنامه های پایش ، مبارزه مکانیکی( جمع آوری)، مبارزه شیمیایی(استفاده از علف کش) آموزش و تحقیقات است. در طرح اجرایی مذکور پژوهشکده آبزی پروری در برنامه پایش ، آموزش و تحقیقات مشارکت فعال داشته و در حال حاضر با تهیه بروشور و برگزاری چندین کارگاه آموزشی برای مردم و بهره برداران تالاب ، راههای مقابله با گیاه مهاجم سنبل آبی را تشریح نموده ،همچنین با انجام مطالعات لازم روی علف کش های جدید سعی داشته تا مبارزه شیمیایی کارا با کمترین اثرات زیست محیطی را معرفی نماید.

لزوم همکاری همه جانبه استانی

فرماندار انزلی در گفتگو با خزر در اشاره به فعالیتهای  صورت گرفته ، گفت: اقدامات مثبتی از سوی اداره محیط زیست با هماهنگی فرمانداری انجام شده است از جمله انتقال دو دستگاه بارج بزرگ، یک دستگاه بیل مکانیکی مجهز به گراب به محدوده آلوده ، هماهنگی لازم برای انتقال دروگر از چمخاله به انزلی ، برگزاری کارگاه آموزشی  برای ذینفعان  تالاب در روستاهای سنگاچین و آبکنار  و اجرای پاکسازی قسمتی از محدوده آلوده از طریق سمن ها ، آب بندان داران ، صیادان و سازمان دانشجویی گیلان  ، ولیکن این اقدامها کافی نیست.

اسماعیل حیدری آزاد تاکید کرد: مدیریت و مبارزه با این گونه مهاجم نیازمند عزم فرابخشی است لذا مراتب را در قالب مکاتبات متعدد و جلسات به اطلاع مدیرکل حفاظت محیط زیست گیلان و معاون عمرانی استانداری رسانده و بارها تاکید شده که مقابله با این بحران از توان یک فرمانداری و یک اداره خارج است.

فرماندار انزلی افزود: پیشنهاداتی به شرح ذیل به مدیر کل محیط زیست اعلام شده از جمله: تشکیل یگان استانی مقابله با سنبل آبی ، دو دستگاه دروگر گیاهان آبی ، دو دستگاه بیل مکانیکی شناور ، حداقل پنج دستگاه قایق موتوری و نیروی انسانی ، دست کم روزی پانزده نفر ، دو دستگاه تراکتور، دو دستگاه کامیونت ، دو دستگاه بیل بکهو ، زمین دور از اکوسیستم آبی جهت دفن این گیاه ، مشارکت مردم، ذینفعان تالاب و دوستداران  محیط زیست ، همکاری کلیه سازمانها و نهادهای ذی ربط و تامین بودجه لازم جهت هزینه های جاری ( سوخت، بیمه مسئولیت داوطلبان، دستمزدهای کارگری، تعمیرات احتمالی ، پذیرایی ، اقلام مصرفی نظیر دستکش و گونی …) که در صورت تامین می توان به مقابله جدی با این معضل پرداخت.

امحا در ابهام

شرایط زیستی سنبل آبی به لحاظ سازگاری و نیز سیستم زایشی و رویشی آن، فرایند پس از جمع آوری را حساستر می کند.

نسیم طواف زاده مدیرعامل موسسه سبزکاران بالان در گفتگو با خزر تاکید کرد:مساله مهمی که درباره سنبل آبی مطرح است ، زنده ماندن بذرها در خشکی تا مساعد شدن شرایط است، به همین دلیل نحوه امحا و دفع پس از جمع آوری بسیار مهم و اساسی است.اگر تکه های ساقه سنبل آبی روی خاک بیفتد یا جایی که کمی آب دارد ، ریشه زده و رشد می کند.

وی افزود: می خواهم یک مثال از تجربه ام در سال 1396 بگویم : سنبل آبی در تالاب شهری عینک ساقه های بلند، ریشه های کوتاه و سوزنک (ریشه های محکم و قوی) کوتاه ، در تالاب ملاسرای شفت ساقه های بسیار کوتاه، ریشه های بلند و سوزنک های بسیار بلند که در خاک آبدار کف تالاب فرورفته بودند و در تالاب انزلی ساقه ها متوسط و ریشه ها انبوه و متوسط و سوزنک متوسط بود.همه این ها برای افزایش مقاومت و پخش بذرست بنابراین دفع اصولی آن بسیار مهم است .

طواف زاده گفت: در مقالات بسیاری بهترین راه دفع نهایی را ریختن سنبل آبی به هاضم می گویند که کود خوبی نیز تولید می شود، بنابراین به اندازه جمع آوری، دفع نیز مهم و اساسی است.

این کنشگر محیط زیست در شفاف سازی بحث بیمه افراد فعال در مقابله با سنبل آبی به خزر گفت: وقتی برای مدیریت سنبل آبی از نیروی انسانی در تالاب استفاده می شود، مبحث مهم بیمه و آسیب احتمالی افراد مطرح است .

طواف زده تشریح کرد: وقتی مسئولان به کرات مساله بیمه را بهانه مقابله جدی با سنبل آبی می کنند، به نظرمی رسد که بیش تر بهانه جذب منابع دارند! چراکه این امر راهکار روشنی دارد، یک بیمه مسئولیت کلی برای منطقه و نیز استفاده از نیروهایی که خودشان بیمه هستند مثل پرسنل خدماتی شهرداریها، یگان حفاظت از آبزیان شیلات، گارد محیط زیست یا زندانیان می تواند راه حل باشد.

ضمن آنکه راه هایی را می توانیم برای مدیریت این مساله با استفاده از نیروهای مدیریت شده، مشاوره حقوقی به روش های جدید، جستجو کنیم.

کارایی نه چندان امید بخش

اداره کل محیط زیست گیلان مانور تبلیغی زیادی برای تهیه دستگاه  جمع آوری سنبل آبی داشته است . طواف زاده در مورد تناسب این دستگاهها  با نیاز فعلی به خزر گفت: دستگاه های جمع آوری که اداره کل  تهیه کرده ، مناسب محیط های بزرگ است و در تالاب های کوچک، آب بندان ها و رودخانه های کم عمق کارکردی ندارد.این دستگاه ها به خصوص در محیط هایی که عمق آب کم است و حجم رسوبات بالا است کارایی ندارد!

در حال حاضر دو دستگاه از این ماشین ها وارد شده و یک دستگاه مشابه توسط دانشگاه گیلان تولید شده است، اما همچنان در نقاطی که به شدت درگیر هستند مانند دهانه رودخانه مرغک، امکان استفاده از آن ها میسر نیست.

مخدوم بی عنایت

طواف زاده در خصوص نتیجه حاصل از گزارشی که توسط سمن ها در پاکسازی تالاب عینک تهیه شد و در بازدید معصومه ابتکار ریاست وقت سازمان حفاظت محیط زیست به وی ارایه شد ، به خزر گفت : پس از پاکسازی سنبل آبی گزارش دقیق و یک سند ملی مبارزه با سنبل آبی تهیه و به سازمان حفاظت محیط زیست کشور، کمیته ملی کنوانسیون رامسر، سازمان پدافند غیرعامل کشور و نیز اداره کل پدافند غیرعامل استان گیلان ارایه شد که دو جلسه برای بررسی راه های مبارزه و سند ملی برگزار و ناگهان مسکوت ماند که همچنان هم پس از پیگیریها پاسخی دریافت ننمودیم و اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان به جز مصادره به مطلوب فعالیتها و تقدیر شدن در سطح مدیران استانی، کاری درباره سنبل آبی انجام نداد!

می گویند: میخی افتاد و به خاطرش نعلی افتاد و بعد اسبی افتاد و سپس سوارش افتاد و در پی آن جنگی شکست خورد و مملکتی نابود شد . این همه به خاطر درست نکوبیدن میخ بود … کاش مسئولیتهامان را جدی بگیریم!