خزر ویژه بندرانزلی – لیــلا مســروری :

روزی که عمه حلیمه می خواست بساط دوگَل حصیر بافی اش را علم کند ، خوش خوشان بچه های فامیل بود. هرچه آتش می سوزاندند کسی حرفی نمی زد! می توانستند بی ترس پشت دستی  به نمیار آلوچه دَشکن ناخنک بزنند و مشت مشت عدس و برنج بوداده بخورند! مثل گنجشکها جیغ و جار کنان پابرهنه بین حیاط و ایوان بدوند و با آوای حلیمه جان حلیمه آقا کوچیک هنگام  راه اندازی لوتو ، سر دوک در دست از حیاط تا انتهای کوچه باغ شلنگ تخته انداز بروند. شاه باجی در حالیکه پلار را بر می داشت صدا می زد :  اهای سَرکَله ِ است ، کی قَدم میاره بچه ها؟!

صنایع دستی  آمیزه ای از ذوق و فرهنگ و مواد و داشته های بومی است .هنری کاربردی که به تناسب بعنوان اشتغال دایمی یا فصلی، ممر درآمد اصلی یا جنبی افراد بوده است.

هنر – صنعتی که با مواد در دسترس بومی و رابطه شگفتی که با اقلیم دارد، دست هنرمند را برای اعمال ذوق و تغییرات خلاقانه باز می گذارد. پویایی اش نقطه مقابل همسانی و مشابهت در تولید صنعتی  محصول بوده و در کنار همه اینها روح معنوی و آداب استاد شاگردی خاصی هم بر آن حاکم است.

گیلانیان به تناسب اقلیم  زیست شان در کوهپایه و جنگل و یا جلگه و حاشیه تالاب و دریا،  بسته به دسترسی به مواد و متریال محلی  و البته مازاد محصول اصلی شان به  موادی چون چوب و ابریشم وپشم و رُس و کاه و کلش ، لی و بامبو و بید مروار  دسترسی داشته اند و براین اساس خراطی و گره چینی و رشتی دوزی و چادر شب بافی، ظروف سفالی آشپزی ، شَعر بافی و مصنوعات حصیری در گیلان ریشه یافت!

در بندرانزلی نیز به سبب همجواری با تالاب و نیز وجود شالیزارها و دسترسی به گیاهانی چون سوف و لی و کُلر و کلش ، امکان تولید مصنوعات حصیری فراهم بوده است.

نکته در خور توجه نیز شهرت ظرافت بافت و نقش یا به قول امروزی ها برند شدن دو نوع حصیر انزلی  معروف به حصیر غازیان و حصیر آبکنار است.

که نشان می دهد این هنر – صنعت محدود به روستا نبوده و در شهر هم رواج داشته است در عین حال سایر  دست بافته های حصیری چون انواع زنبیل ، کلاه ، سفره ، جارو ، بادبزن ، جَوَد ، گِردِبنه ( زیر دیگی) نیز تولید میشود که طرفداران و بازار خاص خودش را دارد.

اما سوال این است آیا امروز هم  با توجه به معضل اشتغال و کمبود فرصتهای شغلی ، می توان صنایع دستی را بعنوان فرصت پایدار معیشتی تلقی کرد؟

ریشه و پیشینه را دریابیم

کامبیز عمویی پژوهشگر و کارشناس اکوتوریسم در این مورد به خزر می گوید: مسلما صنایع دستی به لحاظ هم خوانی با داشته های اقلیمی و حتی تناسبی که بین محصول و مصرف دارد ، یک مجال در خور اعتناست اما به شرط آنکه صادقانه و فارغ از تعارف و نمایش با آن برخورد کنیم!

وی بر اساس تجارب میدانی خود در این حوزه تاکید می کند: اگر قرار است روی صنایع دستی به عنوان یک معیشت پایدار حساب کنیم لازم است تا در هر منطقه به سراغ صنایعی برویم که در آنجا سابقه دارند. یعنی نمی توانیم به ضرب و زور کلاس و آموزش افراد را وادار کنیم که به رشته ای که هیچ سابقه ای در محل شان نداشته ، روی بیاورند. شاید برای  کنجکاوی به کلاسهای آموزشی بپیوندند ولی اگر پیوند اجدادی با رشته ای، نداشته باشند ، جذب آن نمی شوند.

عمویی تصریح می کند: یاد گیری صرف کافی نیست افراد باید به مرحله مهارت در تولید صنایع دستی برسند که خود مستلزم پشتکار و تمرین است تنها در این صورت است که افراد وارد سطح حرفه ای شده و می توانند به ثبات معیشتی برسند.

این پژوهشگر  با تاکید بر لزوم تولید محصولات بازار پسند می گوید: متاسفانه امروزه بافته ها از ظرافت لازم برخوردار نیستند. خوب این نقیصه باید مرتفع شود چون محصول خوب ، مشتری خوب جذب می کند و تولید کننده متضرر نمی شود. لذا در تولید ، شناسایی بازار هدف و تقاضای آن ، حتی با تعریف محصولات جدید (مثلا تولید حصیر برای بسته بندی  کالاها و امثال آن)باید یک بروز رسانی کلی انجام شود و برای صنایع دستی جایگاهی واقع بینانه تعریف شود که با هدف گذاری و اقدام درست امکان دست یابی به آن فراهم شود.

صنایع دستی را پویا نگهداریم

صنایع دستی برهم کنش قابل تاملی با اجتماع ، فرهنگ و گردشگری دارد  که هرکدام چرخ دنده ای برای تحرک اقتصادی است ولی آیا در حال حاضر برای گیلان و شهر ما چنین اتفاقی محقق است؟

مژگان حاتمی از فعالان عرصه بازاریابی  می گوید:صنایع دستی  هم درآمدزاست وهم  به سبب آمیختگی ریشه دارش با فرهنگ محل تولید و چارچوبهای اجتماعی آن می تواند نماد و نمود جذابی برای گردشگران باشد اما به این شرط که تولید کننده محصول فرزند زمانه خود باشد.

امروز شیوه زندگی ما تغییر کرده ، دکوراسیون منازل عوض شده ، بودجه آدمها محدود و در عین حال تنوع طلبی وجود دارد لذا بُرد با تولید کننده ای است که  بیشترین طیف سلایق را در نظر بگیرد . شاید هرکسی نتواند یک گلیم بخرد ولی بی شک یک آویز ، یک دست بند یک نشان کتاب با بافت گلیم برای هرکسی یک محصول جذاب و مناسب است .  هرکسی ممکن است امکان استفاده  یک لباس سوزن دوزی بلوچی را نداشته باشد ولی داشتن یک گوشواره سوزندوزی شده با قیمتی به مراتب جذابیی دارد که کمتر کسی از آن می گذرد .

حاتمی می افزاید: بنابراین اگر امروزه حصیر آبکنار را با تمام امتیاز عایق برودتی و حرارتی بودنش نتوانیم در منازلمان پهن کنیم ولی شاید زیر بشقابی های ظریف که با همان الگو و اصالت تولید میشود برایمان قابل استفاد باشد. یا آویزهای دیواری متناسب با سلیقه مدرن خانه های امروزی ، یا زیورآلات که تلفیقی از حصیر و پارچه و فلز باشد ، بتواند رنگ و رونق تازه ای به بازار صنایع حصیری داده و چالشی جذاب برای تولید کنندگان خوش فکر و پویا باشد.

آموزش برای احیا و ارتقاء

رییس اداره میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری انزلی در گفتگو با خزر در خصوص وضعیت حمایت از هنرمندان عرصه صنایع دستی شهرستان می گوید:صنایع دستی یک فرصت سالم اشتغال است که با توجه به دسترس بودن مواد اولیه آن ،  دچار نوسان و کمبودی نمی شود که برخی تولیدات دیگر را تهدید میکند لذا ما همواره سعی می کنیم ضمن اشاعه و ترویجش ،از تولید کنندگان هم حمایت کنیم.

ابوالفضل چگینی گودرزوند می افزاید: ما علاوه بر تسهیلات چهار درصدی وام مشاغل خانگی، کمک می کنیم تا تولید کنندگان بتوانند برای محصولاتشان  بازارهای خوبی پیدا کنند.

وی همچینین می گوید: شاید جالب توجه باشد که به دلیل کیفیت گیاهی که در  گیلان و انزلی از آن کلاه حصیری تهیه میشود و میتواند به خوبی افراد را از حرارت خورشید محافظت کند لذا بسیاری از استانها چون خراسان شمالی و آذربایجان  و حتی کشورهای همسایه مشتری ِ مشتاق تولیدات همشهریان ما هستند گاه حتی بیش از یکصد و شصت هزار کلاه حصیری تولید و صادر شده است!

این مقام مسئول می افزاید: ما  بطور مستمر برنامه های آموزش صنایع دستی را  بویژه در روستاها برای کمک به معیشت و تقویت اشتغال و ممانعت از مهاجرت بر گزار می کنیم.

چگینی وعده می دهد:  با توجه به مزیت بومی ، سابقه  و مواد و ابزار محلی  در دسترس  در سال جاری بطور ویژه  برنامه احیاء و آموزش بافت حصیر آبکنار، در دستورکار است و آمادگی هرگونه حمایت اعم از هزینه های آموزش و ارائه تسهیلات به علاقمندان را  نیز داریم.

در اهمیت صنایع دستی این بس که  بنا به دعوت سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد یا یونسکو  نمایندگان 25 کشور جهان در تاریخ دهم ژوئن 1964 در نیویورک گرد آمدند تا پیرامون حمایت از صنایع دستی  بعنوان بخشی از « زندگی فرهنگی و حیات اقتصادی ملل» سیاستگزاری کنند و این تاریخ در تقویم ها بنام روز صنایع دستی به ثبت شد .

اینک در شرایطی که ما نیز به لحاظ مسائل اقتصادی درانقباض هستیم و نیاز به داشتن شغل امن و پایدار بیش از پیش  در اولویت است نظر به مزیتهای پر شمار مادی و معنوی صنایع دستی به لحاظ معیشتی و هویتی می توان با معرفی و ترغیب افراد و جوانان ، باردیگر صنایع دستی بومی و محلی را با دقت و دانش احیا کرد و از آن منتفع شد.